Column: Geef ruimte om over onafhankelijkheid Catalonië in ordentelijk referendum te beslissen

Geen fraai gezicht, politie die met grof geweld een stembusgang onmogelijk maakt. Dat past eerder Poetins Rusland dan democratisch Spanje. Indien agenten in een democratie bij verkiezingen worden ingezet, zou dat toch juist moeten zijn om ervoor te zorgen dat kiezers hun stem in alle rust kunnen uitbrengen, niet om ze aan de haren een stembureau uit te slepen.

 

Maar evenmin fraai van de regionale regering in Catalonië om over zoiets belangrijks als afscheiding van Spanje even haastig een referendum te organiseren dat ongeacht de omstandigheden waarin de stemming plaatsvindt en ongeacht hoe laag de opkomst uitvalt moet worden nagevolgd. En waarbij voor die regering maar één uitkomst acceptabel is: de kiezers horen volgens haar te stemmen voor onafhankelijkheid.

 

Onder de chaotische omstandigheden waarin het referendum plaatsvond heeft 90% van de kiezers voor onafhankelijkheid gestemd. Maar bij een opkomst van, volgens de Catalaanse regering zelf, niet meer dan 42%. Het is te makkelijk om te stellen dat de thuisblijvers allemaal tegenstanders zijn. De enige manier echter om erachter te komen hoe de Catalaanse bevolking als geheel er werkelijk over denkt is er een ordentelijk referendum over te organiseren.

 

Dat regering en rechterlijke macht in Madrid de legitimiteit van het gisteren gehouden referendum verwerpen, is begrijpelijk. De manier om het te verhinderen oogt echter niet alleen hoogst ongelukkig, maar heeft waarschijnlijk averechts gewerkt. Het verlangen naar onafhankelijkheid zal onder de Catalanen na de gebeurtenissen van gisteren eerder zijn gegroeid dan afgenomen.

 

Eén van de verdiensten van democratie is dat meningsverschillen en conflicten op vreedzame wijze kunnen worden beslecht. Dan gaat het dus niet aan om de optie van Catalaanse onafhankelijkheid voor altijd te blokkeren. Anderzijds gaat het evenmin aan een minderheidspositie onder Catalaanse kiezers waarmee via het regionale kiesstelsel toch een meerderheid in het parlement te Barcelona is verkregen, te misbruiken om de eigen zin hoe dan ook door te drijven.

 

Burgers hóren niet bij een staat door een (al dan niet goddelijke) voorzienigheid of omdat de internationale ordening nu eenmaal zo is. De staat dient voor en van de burgers te zijn, niet andersom. Burgers moeten dus het recht hebben zelf uit te maken onder welke staat zij vallen. Maar daarvoor behoort dan wel een goede procedure te (kunnen) worden gevolgd.

 

Hoe die procedure eruit dient te zien, daarvoor zijn verschillende varianten voorhanden. Bij zoiets gewichtigs als afscheiding zou toch wel minimaal verzekerd moeten zijn dat een duidelijke meerderheid van de burgers er voorstander van is. Bijvoorbeeld doordat de opkomst ten minste 50% bedraagt. Je zou bovendien kunnen vereisen dat ten minste 60% van de kiezers zich voor onafhankelijkheid uitspreekt. En om te voorkomen dat tegenstanders het referendum saboteren door niet op te komen, zou je in plaats van een opkomstvereiste ook kunnen vastleggen dat deze 60% minimaal 30% van de kiesgerechtigden vertegenwoordigt. Indien tegensstanders dan niet opkomen maken zij niet het referendum ongeldig, maar lopen zij het risico bij te dragen aan een meerderheid die voor is (zoals gisteren vermoedelijk is gebeurd).

 

In plaats van een versterkte meerderheid is het ook denkbaar een duurzame meerderheid te verlangen. Dus na een referendum waarin bijvoorbeeld meer dan 50% van de kiezers (die ten minste 25% van alle kiesgerechtigden vertegenwoordigen) zich voor afscheiding heeft uitgesproken, hier pas uitvoering aan te geven nadat bijvoorbeeld vijf jaar later in een tweede referendum wederom is gebleken dat een meerderheid van de kiezers werkelijk voor onafhankelijkheid is. Afscheiding zou immers niet moeten voortkomen uit een opwelling van de helft plus 1, maar dient te berusten op een stevig en blijvend verlangen onder de meerderheid van de burgers in het desbetreffende gebied.

 

Voor een dusdanig ordentelijk georganiseerd referendum zou de Spaanse grondwet ruimte behoren te bieden. Indien regering en parlement in Madrid hier snel werk van zouden maken, kan nog steeds best blijken dat de kiezers in Catalonië toch liever bij Spanje blijven. Laat Madrid dit na, dan drijft het de Catalanen slechts verder richting een afscheiding, die zo zij niet goedschiks kan plaatsvinden zich kwaadschiks zal voltrekken.

 

Patrick van Schie is historicus en directeur van de TeldersStichting. Deze column is eveneens verschenen op de website van het dagblad Trouw.

Jouw reactie...

    Patrick van Schie

    5 oktober 2017

    Aanvullend: vandaag gooit het Constitutioneel Hof in Madrid nóg meer olie op het vuur. Het verbiedt het Catalaanse parlement maandag bijeen te komen. Een van de eerste beginselen van een parlementaire democratie is dat het parlement zelf bepaalt wanneer het bijeen komt, en daarvoor niet afhankelijk is van een andere macht. Het optreden van het centrale ‘gezag’ in Spanje wordt er niet fraaier op…