Column: Spannende leugens versus saaie waarheden

Complottheorieën zijn anno 2017 meer aanwezig dan ooit. De laatste jaren ben ik een veelvoud aan mensen tegengekomen die er de meest vergezochte van deze theorieën op na hielden. Zo sprak ik ooit een paar jongens die er heilig van overtuigd waren dat de terroristische aanslag op de Boston Marathon in 2013 geregisseerd was voor een green screen met hypermoderne special effects.. Een aantal jaren terug raakte ik op een perron aan de praat met een jongeman toen ik stond te wachten op de trein. Het gesprek ging al snel richting politiek, waarna de beste man mij vertelde het vertrouwen in de politiek te hebben verloren, aangezien het toch allemaal doorgestoken kaart was. Op de afgelopen jaarlijkse Bildenbergconferentie was de wereldheerschappij door onder andere de ‘Illuminati’ en de vrijmetselarij toch al tot in de puntjes uitgedacht.

 

Verder wist een man die ik twee jaar geleden had leren kennen in een hostel mij de op meest waanzinnige gebeurtenissen uit de geschiedenis te wijzen. De moord op John F. Kennedy? Daar zat de CIA natuurlijk achter. De maanlanding? Dat was nooit gebeurt. Allemaal opgenomen in een studio, geregisseerd door niemand minder dan Stanley Kubrick. Wat er precies gebeurd was met het lichaam van Hitler nadat hij zelfmoord pleegde in de Führerbunker? Helemaal niks natuurlijk, want hij had nooit zelfmoord gepleegd. Sterker nog, het was hem gelukt om naar Argentinië te ontsnappen, waar hij in alle rust verder heeft geleefd (en mogelijk nog steeds leeft).

 

Complottheorieën hebben mij altijd gefascineerd. Niet omdat ik er zelf zo graag in wil geloven, maar omdat ik zie hoeveel mensen dit blijkbaar wel willen. Zelfs de meest hoog opgeleide mensen zijn blijkbaar niet immuun voor dergelijke samenzweringstheorieën. Maar waar komt deze drang toch precies vandaan? Allereerst is de wereld natuurlijk uitermate veel interessanter en spannender indien je gelooft in ufo’s of de naderende Apocalyps. Kennis van samenzweringen geven je het gevoel één van de weinige ‘insiders’ te zijn, die weten hoe de wereld écht in elkaar zit.

 

Deze mensen vinden de bevestiging van hun eigen ideeën vooral in elkaar. Op deze manier zijn hele gemeenschappen opgericht rondom complottheorieën. Vorig jaar werd in Nederland de ‘Flat Earth’-conferentie gehouden. Hier troffen gelijkgestemden elkaar die ervan overtuigd zijn dat de aarde plat is (en omgeven door een ijs-muur). Misschien de bekendste complottheorie is die over 9/11. President Bush en zijn regering zouden zelf achter deze aanslag hebben gezeten, om zo de ‘War on Terror’ in het Midden-Oosten te legitimeren, die eigenlijk bedoeld was om meer olie uit de regio te verkrijgen. Er zijn talloze boeken en ‘documentaires’ rondom deze samenzweringstheorie te vinden. Sterker nog, in 2008 liet een poll zien dat in slechts negen van de zeventien onderzochte landen een meerderheid van de mensen geloofde dat Al Qaida achter de 9/11 aanslagen zat.

 

Complottheorieën zijn van alle tijden. Zo was er de Joods-vrijmetselarij-samenzwering die in de ‘Protocollen van de wijzen van Sion’ eind 19e eeuw uit de doeken gedaan werd. In dit document zou beschreven staan hoe de christelijke maatschappij omvergeworpen diende te worden. Dit fictieve document werd onder andere door Hitler gebruikt om zijn antisemitische ideologie te valideren. Duidelijk is dan ook dat het maatschappelijke effect van complottheorieën niet onderschat dient te worden. Er zijn verschillende voorbeelden waar vreselijke misdaden tegen bevolkingsgroepen begaan zijn gebaseerd op dergelijke samenzweringstheorieën.

 

Vandaag de dag is het met de komst van het internet en de sociale media al helemaal gemakkelijk om complottheorieën de wereld in te helpen. Sommige mensen beweren dan ook dat we in het ‘post-truth’-tijdperk leven, waarin nepnieuws en ‘internettrollen’ belangrijke opinievormers zijn geworden. Het gevaar van complottheorieën zit hem dan ook in hun potentie om het politieke systeem te corrumperen. In een liberale democratie behoort de politiek zich te baseren op feiten. Maar wanneer onduidelijk wordt wat fictie of werkelijkheid is, dan worden feiten slechts meningen en dan is het einde zoek. Het schaadt het vertrouwen van de burger in de politiek, wat een ‘anti-establishment’-sentiment kan aanwakkeren binnen de maatschappij. De gevestigde politiek is immers toch niet meer te vertrouwen. Het aantal complottheorieën rondom Hillary Clinton – wie tot de Washington establishment behoorde – tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen vorig jaar was eindeloos. Deze varieerden van het verzwijgen van een ernstige ziekte, tot het runnen van een pedofielennetwerk in de kelder van een pizzarestaurant (de ‘pizzagate-theorie’ voor de geïnteresseerden).

 

De vraag is hoe de burger zich in bescherming kan nemen tegen onjuiste complottheorieën. Het uitgangspunt van complotdenkers op zichzelf is niet verkeerd, namelijk een kritische houding ten opzichte van algemeen aangenomen waarheden. Binnen het liberalisme wordt deze eigenschap ook als positief gezien, omdat dogmatisch denken hiermee voorkomen wordt. Er is echter een verschil tussen de complotdenker en de scepticus. Een scepticus legt de bewijslast van zijn hypothese bij zichzelf. Hij gaat zelf opzoek naar bewijs om zo de algemeen geaccepteerde theorie te falsificeren.  Dit is ook de methode die Karl Popper presenteerde om zo een totalitair gedachtegoed te kunnen bestrijden. De complotdenker daarentegen legt de bewijslast juist bij andere mensen. Zij moeten aantonen dat de theorie van de complotdenker onjuist is, willen zij hem weerleggen.

 

Het probleem bij complottheorieën is echter dat deze vaak moeilijk falsificeerbaar zijn. Het is in de praktijk bijvoorbeeld moeilijk met concreet bewijs aan te tonen dat aliens nog nooit onze planeet hebben bezocht. Maar een misschien nog groter probleem is dat complotdenkers tegensprekend bewijsmateriaal vaak afdoen als ‘nep’ of ‘in scene gezet’. Een onderzoek naar 9/11 waaruit de conclusie wordt getrokken dat de Amerikaanse overheid niks met de aanslagen te maken had, zal altijd afgeschilderd worden als ‘corrupt’ en ‘onderdeel van het complot’. De scepticus is bereid tegensprekend bewijs te accepteren, maar de complotdenker niet. Maar wie weet. Misschien was de zwarte zwaan die destijds aantoonde dat niet alle zwanen wit zijn ook wel gewoon een abnormaalgrote zwarte eend.

 

Wilbert Jan Derksen is stagiair bij de TeldersStichting en student Internationale Betrekkingen vanuit Historisch Perspectief aan de Universiteit Utrecht.

Jouw reactie...

    Ronald Weilers

    2 januari 2018

    Complotdenken wordt ook gevoed en op gang gehouden doordat de politiek, het bedrijfsleven, de NGO’s, zeg maar alle instanties en organisaties die baat hebben bij meer algemene steun vanuit de bevolking, de bevolking bestoken met halve waarheden en hele onwaarheden, zolang het in de kraam te pas komt. Elke keer komt weer naar buiten dat controle door de overheid op het gedrag van “stakeholders” sterk beïnvloed wordt door diezelfde “stakeholders” en dat controle bewust (lobby) dan wel uit begroting’s-overwegingen inefficiënt gemaakt is en de bevolking daar dus niet op kan vertrouwen. Wellicht kunnen we stellen dat het o.a. door sociale media aan het licht komen van de vele complot theorieën, maar ook van de vele fraudeloze handelingen en de massa desinformatie die helaas niet enkel door criminelen, maar ook door overheden en bedrijfsleven worden gepleegd en uitgebracht, juist een gezonde ontwikkeling is omdat steeds meer mensen zich er op z’n minst in gaan verdiepen. Mijn cynisme wordt constant op niveau gehouden door zaken als diesel-gate, de q-koorts, Groningen, de fipronil-affaire, het gedoe rond glyphosat/round-up, TTIP, de eeuwige dubbele agenda, het de carrière laten prevaleren, “the old boys networks”, OSM (ons soort mensen), kan zo nog wel even doorgaan. Veel complotten zijn onzinnig, maar er zijn ook affaires die eerst als complot denken worden weggezet, maar dan later toch waar blijken te zijn. Het is aan de politiek te werken aan voldoende vertrouwen, want volledig vertrouwen is menselijk gezien onmogelijk.

      Ronald Weilers

      2 januari 2018

      Was nog het Schiphollen (uitspraak Winsemius) door Alders vergeten

    Patrick van Schie

    15 december 2017

    Complotdenkers willen zich inderdaad helemaal niet laten overtuigen. Je kunt nog zo vaak beelden van de maanlandingen laten zien, ze zullen blijven zeggen dat het opnames uit een studio zijn. Je zou ze naar de maan moeten schieten zodat ze daar de Amerikaanse vlag kunnen aanschouwen. Scepsis is altijd gezond, maar je moet inderdaad de bereidheid hebben je door feiten of redeneringen te laten overtuigen (wat weer niet wil zeggen dat je nooit vast mag houden aan een overtuiging omdat je feitenmateriaal niet overtuigend vindt). Het lastige is dat ook weer niet alles dat als feit wordt gepresenteerd, een feit is. Dat menselijke activiteiten opwarming van de aarde veroorzaken is een theorie, die je kunt volgen of verwerpen, of vooralsnog niet overnemen, maar geen ‘feit’ hoewel door degenen die de theorie aanhangen wel als zodanig wordt gepresenteerd.