Column: Arjen Lubach: opiniemaker of politiek activist?

Vorige maand vond het jaarlijkse Televizier-Ring Gala plaats te Amsterdam. Tijdens deze award-show wordt elk jaar het beste televisieprogramma van dat jaar verkozen. Dit jaar was de grote winnaar ‘Zondag met Lubach’, een satirisch televisieprogramma gepresenteerd door Arjen Lubach. Verrassend, want in het rijtje met eerdere winnaars als ‘Flikken Maastricht’ en ‘The Voice of Holland’, staat een vooral politiek georiënteerde satire betrekkelijk curieus. Voor een programma wat droge onderwerpen als de Transatlantic Trade and Investment Partnership (TTIP) en de belastingdienst aansnijdt, is het opvallend dat het desalniettemin zo een grote groep mensen aan weet te spreken. Maar dit is dan ook de kracht van het programma. Zondag met Lubach slaagt erin om vaak taaie en ingewikkelde materie te vertalen naar een amusementsprogramma. Zonder op de hoogte te zijn van alle actualiteiten is het programma goed te volgen.

 

Afgelopen jaar ging Zondag met Lubach zelfs viral toen een filmpje met de leus ‘America first, the Netherlands second’ – als reactie op de verkiezing van de Amerikaanse president Trump – de hele wereld overging. Het programma is momenteel dan ook populairder dan ooit. Interessant is om ons af te vragen hoeveel invloed een dergelijk programma heeft als opiniemaker. Hoewel Zondag met Lubach niet expliciet een politieke kleur uitdraagt, is hier impliciet wel degelijk sprake van. Sterker nog, Zondag met Lubach begeeft zich regelmatig op het terrein van politiek activisme.

 

Het aankomende ‘sleepwetreferendum’ is grotendeels te danken aan de oproep die Lubach deed in zijn programma om te tekenen voor de komst van dit referendum. In een ander item over de bio-industrie deed Lubach een oproep om stickers te plakken op de verpakking van vlees zonder keurmerk. Pakken vlees beplakt met een ‘slechter leven’ etiket doken vervolgens op in supermarkten door het hele land. In het meest ridicule voorbeeld startte Lubach een burgerinitiatief om zichzelf tot Farao te laten kronen, als protest tegen de monarchie. Het feit dat de benodigde 40.000 handtekeningen binnen een mum van tijd bij elkaar waren verzameld, illustreert de reikwijdte van het programma.

 

Hoewel ik een programma dat mensen aanspoort kennis te nemen van politieke onderwerpen waar ze normaal gesproken de krant niet voor open zouden slaan alleen maar toe kan juichen, constateer ik ook dat het maatschappelijk effect van een dergelijk programma niet onderschat dient te worden. Hoewel het mooi is dat ingewikkelde vraagstukken op een begrijpelijke manier aan een breed publiek gepresenteerd worden, schuilt hier ook een valkuil in. Aangezien een complex dossier als de ‘nieuwe Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten’ (Wiv ), ook wel de sleepwet genoemd, gecondenseerd worden in een item van dertien minuten, wordt er onvermijdelijk geselecteerd op de feiten. Waar in programma’s als ‘Buitenhof’ en ‘WNL Op Zondag’ dergelijke thema’s meer genuanceerd besproken worden, waar er in ieder geval sprake is van een debat waarin verschillende meningen naar voren komen, is dit bij Zondag met Lubach niet het geval.

 

Het is Lubach’s goed recht om zijn maatschappelijke visie uit te dragen op televisie, maar het gevolg is wel dat hij politiek activisme aanwakkert zonder mensen een evenwichtig beeld van bepaalde kwesties mee te geven. Ik vraag mij dan ook zeer af hoeveel mensen die getekend hebben voor het sleepwetreferendum zich daadwerkelijk hebben ingelezen op het onderwerp, of tot deze actie zijn overgegaan enkel gebaseerd op de feiten die bij Zondag met Lubach gepresenteerd werden.

 

In het programma College Tour werd de vraag aan Lubach gesteld of hij vond of dat hij een maatschappelijke verantwoordelijkheidsrol had, waarop hij antwoordde dat “zodra wij inzien dat wij die rol hebben […] of onszelf serieus gaan nemen, dan vrees ik dat de comedy daaronder lijdt. Dus wij moeten voorop stellen dat wij komieken zijn en grappen willen maken”. Dit antwoord lijkt niet overeen te stemmen met de praktijk, waarin – afgezien of het met humor wordt gebracht of niet – de programmamakers wel degelijk een dergelijke maatschappelijke rol op zich opnemen.

 

Zondag met Lubach is gebaseerd op gelijksoortige satirische programma’s in de Verenigde Staten. Mensen als John Oliver, Stephen Colbert en Jimmy Kimmel bekritiseren daar al jaren de politiek op dezelfde humoristische manier als dat Lubach dat doet in Nederland. Sinds de verkiezing van Trump hebben deze programma’s een gezamenlijk front geopend tegen de Amerikaanse president, waarin de nuance al helemaal ver is te zoeken. Het Amerikaanse medialandschap is momenteel dan ook extreem verzuild, wat er toe geleid heeft dat elke Amerikaan in zijn eigen ‘bubbel’ van informatie leeft. De politieke polarisatie in het land is dan ook groter dan ooit, wat de stabiliteit binnen de samenleving zeker niet ten goede komt.

 

Met deze column wil ik Zondag met Lubach absoluut niet afschilderen als schaamteloze politieke propaganda. In tegendeel, elke vorm van politieke satire kan ik enorm waarderen. Het programma stelt daarnaast ondergesneeuwde onderwerpen aan de kaak en stimuleert politieke betrokkenheid, vooral onder de jongere generatie. Het enige waar ik mij aan stoor is de neiging naar politiek activisme, verhuld in kwieke grapjes en lolligheidjes. Met betrekking tot de Wiv had Zondag met Lubach ook alleen de kwestie kunnen aankaarten, in plaats van een directe oproep te doen om te tekenen voor een referendum. Voor een programma van de publieke omroep dat gefinancierd wordt door onze belastingcenten zou mijns inziens dit soort politiek activisme niet gewenst moeten zijn.

 

Wilbert Jan Derksen is stagiair bij de TeldersStichting en student Internationale betrekkingen vanuit historisch perspectief aan de Universiteit Utrecht.

Jouw reactie...

    Patrick van Schie

    24 november 2017

    Het is een logisch gevolg van het omroepbestel zoals wij dat hebben dat programma’s gekleurd zijn ook al worden zij voor een groot deel met belastinggeld gefinancierd. Wie dat wil proberen te vermijden, moet af van ons bestel en naar een nationale omroep a la de BBC gaan. Ook dan is het de vraag of programma’s echt kunnen vermijden politiek stelling te nemen; je zult er dan ongetwijfeld debat over krijgen. Maar in zo’n bestel zou een programma met een politieke oproep niet echt thuishoren. Satire, al dan niet geslaagd, kan onmogelijk kwesties doorwrocht belichten. Als dat trouwens een eis zou zijn voordat een politieke opvatting kon worden uitgezonden, zou ook menig uitspraak van een politicus niet voor uitzending in aanmerking komen.

    Ronald Weilers

    17 november 2017

    Kijk graag naar Zondag met Lubach (ZML) en vind ook dat zij diverse zaken redelijk goed belichten. Wij willen graag kritisch en het liefst juist geïnformeerd worden door de publieke omroepen omdat wij daarvoor betalen, maar elk informatief programma kent een eigen achtergrond en visie op de maatschappij van en door haar medewerkers. Het kan gewoon niet anders dan dat elk publiek programma een net even andere insteek heeft met het ons voorlichten. Zoals bij alle informatie zul je je breed moeten informeren, zelf moeten nadenken en is ZML slechts een bron. Denk overigens niet dat de kijkers naar ZML zich makkelijk laten beïnvloeden. ZML wees er nog even op dat belangrijke gremia binnen ons bestel, zoals de Raad van State, zeer kritisch zijn t.a.v. deze wet en aangezien de politiek niet al te inhoudelijk, maar vooral op emotie probeert het publiek te beïnvloeden, is het niet zo gek dat voldoende landgenoten deze wet niet zonder meer wensen te accepteren. Er zijn overigens nog veel meer media die het referendum steunen, zoals o.a. De Correspondent en organisaties zoals Bits of Freedom.