Artikel: Van Lancaster naar Florence. Over hoe de roest knaagt aan het premierschap van Theresa May

‘Alsjeblieft, nee, niet Theresa May,’ schreef opiniemaker Brendan O’Neill van The Spectator op 6 juli 2016, toen, een week voor het vertrek van premier David Cameron, duidelijk werd dat May waarschijnlijk zijn opvolger zou worden. O’Neill vervolgde: ‘Theresa de technocraat, die zich niet inlaat met ideologie, passie of zelfs maar geroddel, is op dit moment de slechtste premier die Groot-Brittannië zich kan wensen’.[i] Nadat pakweg achttien miljoen Britten de EU de bons wilden geven, was de politiek in het post-Brexit Verenigd Koninkrijk net weer interessant geworden. Om het interessant te houden, had dat Verenigd Koninkrijk een politieke leider nodig, een leider die het debat wil voeren, een gladiator. Niet, aldus O’Neill, de apolitieke May. Niet deze stugge technocraat.

 

Hoewel ze in feite niet werd gekozen als partijleider maar dat werd omdat ze de enige nog overgebleven kandidaat was, hadden de Tories een voorkeur voor May. Men verwachtte dat er, onder het premierschap van de grijze maar competente May, een saaiachtig betrouwbare regering zou postvatten.

 

Inmiddels zit May al zestien maanden in het zadel van een tragikomische regering in paardenkostuum, waarvan de voorkant op een harde Brexit afstevent maar de achterkant nog niet zo goed mee durft. Waar het uiteindelijk naartoe gaat weet May nog niet, maar geleidelijk raakt ze de macht over de teugels kwijt. Het vertrouwen dat de Tories aanvankelijk in haar hadden, begint dan ook langzaam op te raken. ‘All governments decay. The distinguishing feature of this one is the rapidity of the rot,’ merkt een columnist van The Guardian op.[ii] Waar ging het mis voor Theresa May? Waar zette de rot in?

 

‘Events, my dear boy, events’

Toen een journalist ooit de Britse premier Harold MacMillan (1957-1963) vroeg wat het premierschap zo moeilijk maakte, vertrouwde de staatsman hem toe: ‘Events, my dear boy, events’.[iii] Onverwachte gebeurtenissen – crises –, die vereisten volgens MacMillan de onkruidwiederij van het premierschap.

 

Dat inzicht past bij het denken van de Florentijn Niccolò Machiavelli. Machiavelli dacht na over de ‘geweldige veranderingen die men dag in dag uit om zich heen ziet plaatsvinden: veranderingen waar men van tevoren niet het flauwste vermoeden van had’.[iv] Hij schreef die veranderingen toe aan een onpersoonlijke, willekeurige natuurkracht die hij fortuna noemde. Fortuna bestookt politieke leiders keer op keer weer met events, nieuwe crises die bedwongen moeten worden. Als ‘elke dag nieuwe rampen je land treffen, dient het noodlot in toom gehouden’[v] – en dat is de kunst van het premierschap, aldus MacMillan.

 

Fortuna betekent niet louter en alleen geluk of pech hebben: premiers moeten beoordeeld worden op hoe ze omspringen met meevallers of tegenslagen. Theresa May wordt als geen andere premier voor haar geplaagd door toeval en pech. Events zitten noodzakelijkerwijs in haar premierschap verweven. Het fundament van dat premierschap is immers een event bij uitstek: de Brexit. De rot zat, zo lijkt het, van meet af aan al in de regering. Maar dat May pech heeft, mag het oordeel dat we over haar vellen niet verzachten. Het gaat erom hoe May met pech omgaat. Waar de Tories aanvankelijk dachten dat May een competente partijleider zou zijn, blijkt ze tot nu toe hopeloos incompetent. Waar gaat het mis? Hoe had May het moeten aanpakken?

 

Van Binnenlandse Zaken naar Downing Street No. 10

Eerst moeten we een paar stappen terug. Premier David Cameron had zijn politieke lot aan de uitkomst van het Brexit-referendum verbonden. Mogelijk een misstap: nu zou het referendum over meer gaan dan een Brexit alleen. Een stem vóór Brexit was nu ook een stem tegen de regering. Op 23 juni 2016 besloot 52 procent van het Britse electoraat tot een exit uit de Europese Unie. De dag daarop maakte Cameron zijn eigen exit bekend.

 

Er volgde een leiderschapsstrijd in de Conservatieve partij. Het 1922-Comité, een vergadering van conservatieve backbenchers belast met het waarnemen en organiseren van leiderschapswisselingen, gaf Tories tot 30 juni de gelegenheid om zich kandidaat te stellen voor het de facto premierschap. Op 28 juni stelde Stephen Crabb, minister voor Wales in Cameron’s kabinet, zich als eerste kandidaat. Op 30 juni volgde justitieminister Michael Gove. Gove’s kandidaatschap was niet onomstreden. Eerder had hij zich als pleitbezorger van de felle Brexiteer Boris Johnson opgesteld, maar in een calculated plot dwarsboomde Gove Johnson’s plan om partijleider te worden.[vi]

 

Gove werd op de valreep gevolgd door parlementslid Liam Fox, energieminister Andrea Leadsom en de minister van Binnenlandse Zaken: Theresa May. Nu de populaire Johnson niet meedeed, bleek May algauw de odds-on favoriet. May had ongekende bestuurlijke ervaring op bijna elke portfolio en was de langst dienende minister van Binnenlandse Zaken (2010-2016) sinds Henry Matthews in 1892.[vii]

 

Op 5 juli was de eerste stemronde. May ving meer dan vijftig procent van de stemmen, gevolgd door Leadsom, die werd gesteund door Johnson, met pakweg twintig procent. Liam Fox werd uitgeschakeld en Stephen Crabb trok zich terug. De tweede stemming volgde twee dagen later – nu moest Michael Gove het veld ruimen.

 

Op 9 juli maakt May’s enige tegenstander, Andrea Leadsom, een kardinale fout. Net als haar campagne in een stroomversnelling lijkt te raken, merkt Leadsom tegen een journalist van The Times op dat haar tegenstander helemaal niet geschikt is om premier te zijn – omdat May geen kinderen heeft, heeft ze ook geen visie voor de toekomst. Dat May niet in staat is om kinderen te krijgen, maakt Leadsom’s commentaar des te pijnlijker. ‘The home secretary must be really sad not to have children’, zou Leadsom aan haar opmerking hebben toegevoegd.[viii]

 

Als de dolle honden die de Britse media kunnen zijn, duiken de journalisten op Leadsom’s misstap. Nadat ze anderhalve dag van alle kanten onder vuur is genomen met kritiek op haar uitspraken, trekt Leadsom zich terug op 11 juli. May wordt, als enige overgebleven kandidaat, aangesteld als leider van de Tories en, belangrijker nog, als premier van het Verenigd Koninkrijk. De waardering voor May stijgt meteen: opiniepeiler YouGov ziet de waardering voor May stijgen van 54 procent naar 63 procent.[ix]

 

‘That her party should rally round her at such a time of national uncertainty is testament not only to the respect in which she is held across the party but to the fact that, in a world where political reputations can be shredded in an instant, Mrs May is the ultimate political survivor,’ schrijft de BBC. Theresa May als de ultimate political survivor? Haast zonder slag of stoot rolt Theresa May Downing Street No. 10 binnen. Ze had nagenoeg geen campagne gevoerd voor haar leiderschap en werd louter en alleen verkozen op basis van haar reputatie als competente en stugge bestuurder.

 

Tabel 1. Theresa May’s populariteit tijdens de leiderschapsverkiezingen

Datum

 

    YouGov Waardering
24 juni 2016

 

David Cameron trekt zich terug als premier. 48%
29 juni 2016 Theresa May stelt zich kandidaat voor Tory-leiderschap.

 

54%
7 juli 2016 Michael Gove wordt weggestemd in de tweede stemronde.

 

49%
9 juli 2016 Andrea Leadsom becommentarieert May’s kinderloosheid.

 

51%
11 juli 2016 Leadsom trekt zich terug na massale kritiek van de media.

 

54%
13 juli 2016 Theresa May wordt premier van het Verenigd Koninkrijk.

 

63%

 

 

De mythe van sterke leiders

In 2014 schreef Archie Brown, emeritus professor politicologie aan de universiteit van Oxford, het boek The Myth of the Strong Leader: Political Leadership in the Modern Age. Zijn hoofdargument is helder: stugge leiders die hun collega’s domineren en elk besluit zelf willen nemen en overzien, zijn niet succesvol.[x]

 

Brown stipt vooral aan dat zulke leiders vaak te gesloten zijn voor informatie: ze hebben onaantastbare ideeën over de wereld en onwrikbare verwachtingen over het verloop van politieke gebeurtenissen. Brown spreekt ook wel van een ‘misplaced faith in their own judgment’.[xi] Het bekendste voorbeeld daarvan is misschien wel Neville Chamberlain, die in 1938 geloofde dat hij oorlog had voorkomen door Duitsland toe te staan om Sudetenland in te nemen. Maar ook Anthony Eden in 1956 en recenter Tony Blair in 2003 maakten grove inschattingsfouten in, respectievelijk, de Suez crisis en de oorlog in Irak. Ondanks grote binnenlandse oppositie tegen hun handelen, kozen deze premiers er toch voor om hun eigen lijn te volgen.

 

Het juiste oordeelsvermogen is dus van centraal belang voor politieke leiders. Wat leiders van fortuna op hun bordje krijgen, moet eerst door hen worden geïnterpreteerd alvorens zij tot handelen over gaan. Hoe een leider handelt, hangt af van hoe zij de situatie inschat. Oordeelsvermogen gaat vooraf aan handelingsvermogen. Theresa May’s woelige premierschap verschaft ons meer dan genoeg ijkpunten om haar oordeelsvermogen onder de loep te nemen.

 

Grijs en inhoudsloos, maar toch weinig subtiel

Het belangrijkste ijkpunt voor May’s inschattingskunsten is natuurlijk Brexit. In de eerste paar maanden van haar premierschap werd May op het schild geheven als de Angelsaksische Merkel: een solide, centrumrechtse christendemocraat die het Verenigd Koninkrijk een periode van conservatieve heerschappij in zou sluizen. May was veel minder gevoelig voor het oordeel van de pers dan Cameron – überhaupt minder gevoelig voor het oordeel van het publiek. Ze had een eenduidige taak en ze bleek niet van plan om van die taak af te zien: ‘Brexit means Brexit’.[xii]

 

Maar behalve dat May weet wat ze moet gaan doen, lijkt ze een leeg vat. O’Neill’s beklaagde in The Spectator al dat May passie- en visieloos is en dat blijkt ook uit haar media optredens. Na een analyse van May’s eerste interview als premier, concludeert Peter Bull, psycholoog aan de Universiteit van York, dat May eigenlijk nauwelijks ingaat op specifieke vragen. Bull bestudeerde de beantwoordingtechnieken van een groot aantal Britse premiers. Zo viel Margaret Thatcher heel vaak de vraag of de vraagsteller aan; John Major antwoordde vaak op vragen dat hij iets simpelweg niet wist of dat de toekomst iets zou gaan uitwijzen.

 

May’s antwoorden in interviews zijn volgens Bull, in 88 procent van de gevallen, niet-specifieke antwoorden op specifieke vragen. In plaats van dat ze vragen ontwijkt of de vraag aanvalt, geeft ze dus een leeg antwoord. In een interview met Andrew Marr van de BBC antwoordde May op de vraag ‘Would you prevent that second referendum happening?’ bijvoorbeeld: ‘I don’t think it’s a question of whether there could be a second referendum, it’s whether there should be a second referendum’.[xiii]

 

Algauw bleek de apolitieke bestuurster ook amper gevoelig voor historische subtiliteiten. In november 2016 voerde de eerste handelsmissie van May naar India. De premier wilde laten zien dat het Verenigd Koninkrijk buiten de Unie op eigen benen kon staan. Na uittreding moest er snel een vrijhandelsovereenkomst met India worden gesloten. Voor het gemak vergat May dat de herinneringen aan het Britse Rijk in New Delhi minder zonnig zijn dan in Londen. India zat niet bepaald te springen op een vrijhandelsakkoord met de Britten. May was na twee dagen weer thuis – zonder resultaat.[xiv]

 

Op een vreemd soort wijze lijkt May zich dus pijnlijk bewust van wat ze moet doen, maar schort het nog aan inschatting voor de manier waarop dat gebeurt. Toen de ogen van de wereld waren gericht op May tijdens haar Brexit speech op 17 januari in Lancaster House, een landhuis in Londen, verdedigde ze een clean Brexit. Alle banden met de Europese Unie moesten zorgvuldig worden verbroken.

 

De toon was lichtelijk hautain toen May uitsprak dat ‘no deal for Britain is better than a bad deal for Britain’.[xv] Een pakkende frase waar ongetwijfeld veel over na is gedacht – maar niet zo’n contextgevoelige. Juist deze zinsnede zou de Europese onderhandelaars uitnodigen om rustig af te wachten welke stappen het Verenigd Koninkrijk zou nemen in de onderhandelingen. Geen deal voor Europa is immers beter dan een slechte deal voor Europa.

 

May moest ook de special relationship met de Verenigde Staten weer aanhalen. Als eerste buitenlandse bezoeker van Donald Trump snelde May naar Washington DC. May lijkt de relatie met Trump parallel te willen laten verlopen aan de relatie tussen Reagan en Thatcher in de jaren tachtig. Zowel Trump als May beschikken echter niet over de charme van hun voorgangers. Bovendien kan het contrast tussen de kleurrijke, grappen makende Trump en de grijze May nauwelijks groter. Een ongemakkelijkere partner had fortuna May niet in de schoot kunnen werpen.

 

Toen de beurt aan de Britse premier was om een journalist het woord te geven tijdens de gezamenlijke persconferentie, koos ze Laura Kuenssberg van de BBC. ‘What do you say to our viewers at home who are worried about some of your views and worried about you becoming the leader of the free world?’ vraagt Kuenssberg. Trump fronste en keerde zich tot May: ‘This was your choice of a question? There goes that relationship’. May lachte als een boer met kiespijn: niet alleen bracht ze Trump in verlegenheid, ook morde ze aan haar eigen positie. Immers, daar stond May te verkondigen dat ze een ‘deep and special relationship’ wilde met de man die Rusland prees, zei dat gevangen gerust gemarteld mochten worden en dat abortus streng moest worden gestraft.[xvi]

 

Wat Trump betreft, schortte het May aan oordeelsvermogen. Trump had zich reeds bewezen als een presidentskandidaat die blafte zonder na te denken. Hij is fickle, wispelturig. Het Verenigd Koninkrijk is niet bepaald een aandachtspunt voor de Amerikaanse president. Het eerste diplomatieke contact tussen Trump en May heeft vooralsnog geen duurzame special relationship opgeleverd. May wilde de neuzen één kant op krijgen, maar de isolationistische Trump lijkt onverschillig.

 

Hybris

De Amerikaanse politicoloog Hans J. Morgenthau stond een tragische visie op politiek voor. De politieke orde is fragiel en menselijke pogingen om vorm te geven aan hun sociale omgeving zijn vaak niet zonder onvoorziene gevolgen. De aan Thycydides ontleende notie van menselijke hybris maakt alles nog moeilijker. Hybris duidt op een overdreven gevoel van autoriteit en competentie, een giftige zelfverzekerdheid.[xvii]

 

Brexit means Brexit, bleef May’s mantra. May had het zo vaak herhaald dat het nu wel duidelijk moest zijn voor het Britse volk hoe de Brexit eruit zag. Eind maart start May, door middel van artikel 50 van het verdrag van de Europese Unie, de scheidingsprocedure tussen Groot-Brittannië en de 27 andere lidstaten. Aanvankelijk had May uitgesproken dat er tot 2020 geen nieuwe verkiezingen zouden worden uitgeroepen. Echter, de Labour oppositie, onder leiding van de naar communisme riekende Jeremy Corbyn, maakte het May knap lastig om haar Brexit-plannen clean uit te voeren. Om de Brexit ordelijk te laten verlopen, was daarom een sterker mandaat nodig, zei May op dinsdag 18 april.[xviii] Dat was in vrij technocratische syllogismen beredeneerd: Brexit moest clean, dat kan alleen met een sterker mandaat, een sterker mandaat kan alleen door de kiezer worden gegeven, conclusie: verkiezingen.

 

Er kwam een snap election, een vervroegde verkiezing. De Britten moesten naar de stembus om vóór de Brexit te kiezen. Vaak had May haar mantra herhaald – ze was het zelf, als niet-Brexiteer, gaan geloven. Het Britse volk zou toch wel net als zij, redelijkerwijs, inzien dat er geen weg terug was?

 

Het bleek tunnelvisie. Een gebrek aan oordeelsvermogen. May maakte de omgekeerde fout die haar voorganger maakte tijdens het Brexit-referendum. Cameron verbond zijn lot aan de referendumuitslag, waardoor het referendum niet langer alleen over Brexit zou gaan, maar over Cameron’s algehele beleid. May draaide het om: verkiezingen die om het algehele beleid van de Conservaties zouden moeten draaien, gingen wat haar betreft alleen over de Brexit. Het pakte dramatisch uit.

 

Dat kiezers in een snap election niet een regering kiezen op basis van één kwestie, was nogal wiedes. May’s voorganger Edward Heath riep in 1974 vervroegde parlementsverkiezingen uit om een sterker mandaat te krijgen voor het neerslaan van een mijnwerkersopstand. De verkiezingen leverden hem een hung parliament op – een parlement waarin geen van beide partijen een absolute meerderheid had. Heath moest het veld ruimen.

 

Voor Heath was het uitroepen van vervroegde verkiezingen primair een overschattingsfout. May maakte eenzelfde fout en voerde daarenboven een matige campagne. Eén van haar campagnestrategen vertelde Politico dat May niet luisterde naar haar adviseurs, die haar halverwege de campagne smeekten om de strategie te veranderen. May weigerde te delegeren, terwijl ze nauwelijks ervaring had met campagne voeren. Bovendien was de campagnetijd veel te kort. Ze leed overduidelijk aan hybris. ‘This is a first-time candidate who has never run for anything before other than her own constituency. No one could’ve been ready at such short notice, but you’re especially not ready if you’ve never run before,’ sprak Politico’s bron.[xix]

 

Het kwam niet van nature voor May. Haar slogan ‘strong and stable leadership’ begon na de zoveelste herhaling te klinken als zelf-indoctrinatie. Sterk en stabiel leek ze bovendien niet toen ze, vier dagen nadat haar plan om ouderenzorg te subsidiëren werd geroemd, besloot om dat plan weer in te trekken.[xx] Een kritisch parlementslid merkte op dat zodra het publiek een kwestie aansneed, het leek alsof May haar vingers in haar oren stak en tegenwierp: ‘Brexit, Brexit, Brexit.’ Met Corbyn lijkt May niet in debat te willen gaan – in plaats van dat zijzelf de arena instapt, stuurt ze haar minister van Binnenlandse Zaken Amber Rudd.

 

En dat was niet alles. Wederom sloeg ook fortuna toe. Midden in de campagneperiode, op 22 mei, werd er een aanslag gepleegd bij een concert in Manchester. Tweeëntwintig Britten kwamen om. May’s tegenstanders grepen hun kans. Als minister van Binnenlandse Zaken had May de politie zodanig bekort, dat die niet meer adequaat kon reageren op terreur. Sinds 2010 waren er onder haar ministerschap zo’n 20.000 banen bij de nationale politie verdwenen.[xxi] ‘You cannot protect the public on the cheap,’ grijnste Corbyn.[xxii]

 

Manchester en de daaropvolgende terreuraanslag in Londen op 3 juni brachten May’s bezuinigingen pijnlijk aan het licht. Waardering voor haar persoon zakte onmiddellijk naar 19 procent – dat wilde zeggen dat 81 procent van de leden van het YouGov-panel Theresa May niet langer zag zitten. Bij de verkiezing verloor May de absolute meerderheid in het Lagerhuis. De Chinese denker Confucius zei het ooit al eens: ‘mensen zijn als water, leiders zijn als schepen. Je kan varen op de golven, maar die kunnen ook zorgen dat je omslaat’.[xxiii] May’s bootje deinsde op de golven. Ze bleef, net als Heath in 1974, zitten met een hung parliament en moest concessies doen aan de Ierse Unionistische Partij om blijvende steun voor haar regering te verzekeren.

 

 

Tabel 2. Theresa May’s populariteit tijdens de parlementsverkiezingen.

Datum YouGov Waardering
28 maart 2017

 

May roept artikel 50 in. 47%
18 april 2017

 

May kondigt parlementsverkiezingen aan. 46%
22 mei 2017

 

Terroristische aanval op Manchester arena. 19%
3 juni 2017

 

Terreur in Londen. 25%
8 juni 2017

 

May verliest de absolute meerderheid in het Lagerhuis. 23%
9 juni 2017

 

May formeert haar tweede kabinet. 24%
19 juni 2017 Formele onderhandelingen over de Brexit beginnen in Brussel. 27%

 

 

Florence en Manchester

Tien dagen na de zure verkiezingsuitslag, begonnen de onderhandelingen over de Brexit. May’s mandaat was afgebrokkeld. Beide partijen startten het proces met onwil. Eerder heeft Commissievoorzitter Juncker zich al verbaasd uitgelaten over May’s houding ten aanzien van de Brexit. Na met May te hebben gedineerd in eind april, spreekt hij uit: ‘Ich verlasse die Downing Street zehnmal skeptischer, als ich vorher war’.[xxiv]

 

De Europese Commissie blijkt dan ook beter voorbereid op de onderhandelingen dan de Britten dat zijn. Ondertussen gaat het Verenigd Koninkrijk de onderhandelingen in met ‘one of the weakest teams it has fielded in decades’.[xxv] May’s zelfverzekerdheid slaat dan ook langzaam om in tragikomische wanhoopsoefening. Ze drukt voorzichtig op de rem in de rit naar de hard brexit maar verliest daardoor het vertrouwen van de brexiteers in haar kabinet. Minister van Buitenlandse Zaken Boris Johnson ondermijnt steeds minder expliciet May’s autoriteit. Ook andere Tories worden kritischer. Een liberaal-democratisch parlementslid vergelijkt May met een schoolhoofd dat zichzelf in haar kantoor heeft gebarricadeerd uit angst voor ondeugende leerlingen.[xxvi]

 

Zowel binnenlands als buitenlands loopt het spaak voor May. Ze wil de onderhandelingen met de EU uit het slop helpen door op vrijdag 22 september een welwillende speech te geven in Florence. Die plek kiest ze zelf uit: Florence, de stad van Machiavelli, is het hart van Europa. De toespraak wordt van tevoren ‘historisch’ genoemd – maar May zegt niet veel bijzonders. Haar toon is verzoenender dan die in Lancaster House en ze brak met het idee dat ‘no deal was better than a bad deal’.[xxvii]

 

De EU-onderhandelaar, Michel Barnier, was gematigd positief over May’s optreden. Hij was echter niet zelf bij de speech aanwezig. Er was überhaupt niemand van de Europese Unie aanwezig. De speech was bovendien slecht gepland. Een uur na May’s speech verlaagde kredietbeoordelaar Moody’s de kredietwaardering van het Verenigd Koninkrijk. Dat had niets te maken met de speech: ‘Friday night is downgrade night: Moody’s has simply continued this hallowed tradition’.[xxviii]

 

Hier hadden May en haar adviseurs fortuna lang van tevoren aan moeten zien komen. Terwijl de Britse premier aan de Europese Unie toegeven, kreeg haar land ook nog eens een lager rapportcijfer voor financieel-economisch klimaat. Een week later sloeg het noodlot opnieuw toe op het conservatieve partijcongres in Manchester – ditmaal leek het May niet eens meer serieus te nemen. Een opeenstapeling van bizarre gebeurtenissen leidde af van de inhoud van haar toespraak. Ze werd overvallen door een hoestbui, een aanwezige overhandigde haar gekscherend een ontslagbrief en op de achtergrond vielen de opplakletters van de muur. May’s leiderschap leek alles behalve sterk en stabiel.

 

Op 21 oktober had May een afspraak met Donald Tusk. Op het web verschijnt een foto van de premier terwijl ze wacht op haar gesprekspartner: moederziel alleen zit ze in een bleke kamer aan een tafel waarop vier armetierige bloempotten staan. Een Labour politicus twitterde gekscherend: ‘The picture looks like a metaphor for how her negotiations are going – lonely and isolated’. Een journalist kopte: ‘When you realise the pot plants have the advantage’.[xxix] Wanneer politici medelijden beginnen te oogsten, is het einde vaak zoek.

 

Post-Brexit, post-May?

Archie Brown laat zien dat leiders die belangrijke ministers of kopstukken in hun partij negeren, acuut risico lopen om uit hun functie te worden gewerkt.[xxx] In 1962 stond MacMillan bijvoorbeeld onder druk van zijn kabinet om af te treden. Veel kabinetsleden stonden vijandig tegenover MacMillan’s autoritaire stijl van regeren. De premier, in een hoekje gedreven, besloot daarop om één derde van zijn kabinetsleden te vervangen in wat bekend is geworden als the night of the long knives. Dit was precies wat MacMillan niet had moeten doen: de weggestuurde ministers keerden zich tegen hem, hun vrienden keerden zich tegen hem en het publieke vertrouwen in de conservatieve partij kelderde.[xxxi] Ook premiers als Margaret Thatcher en Gordon Brown trof dit lot – ook zij werden door hun collega’s uit hun functie gewerkt nadat het vertrouwen in hen opraakte.

 

Op 13 november werd bekend dat veertig backbenchers een brief hadden ondertekend waarin zij hun vertrouwen in May opzegden. In de regel zijn er 48 handtekeningen onder zo’n brief nodig vooraleer er een leiderschapsverkiezing kan worden ontketend. Ook haar kabinetsleden lijken hun vertrouwen in May op te zeggen. Boris Johnson en Michael Gove, herenigd na Gove’s verraad anderhalf jaar eerder, schreven een gezamenlijke brief naar May waarin ze haar handelen rond de Brexit scherp bekritiseren.[xxxii]

 

Een week daarvoor werd bekend dat May’s minister van Defensie, Michael Fallon, aftreedt vanwege handtastelijkheid richting vrouwen. Ook haar minister van Ontwikkelingssamenwerking, Priti Patel, moest het veld ruimen. Patel voerde een geheel eigen buitenlands beleid toen ze, zonder haar regering daarover te informeren, sprak met Israëlische ministers. Tot slot neemt de druk op de minister van Buitenlandse Zaken, Boris Johnson, toe om af te treden vanwege zijn handelen omtrent een Britse gevangene in Iran.[xxxiii]

 

Het meest omineuze aan het ontslag van de twee ministers en de potentiële afgang van de derde, is dat hun vertrek niet te maken heeft met één crisis in het bijzonder en dat ook geen van de ministers de fout is gegaan als gevolg van het Brexit-dossier. Toen May Downing Street betrok, verwachtte men dat haar kabinetsleden bij bosjes zouden vallen over het Brexit-dossier, maar in plaats daarvan is er een reeks andere crises die twijfels veroorzaakt over de competentie van May’s ministers en dus over May’s oordeelsvermogen.

 

De Britse regering lijkt zodoende chaotischer dan ooit tevoren – en May lijkt weinig te kunnen doen. Als ze à la MacMillan een night of the long knives organiseert, creëert ze alleen maar meer vijanden. Als ze Johnson ontslaat verstoort ze de balans tussen Brexiteers en Remainers in haar kabinet en haalt ze de woede op de hals van een groot aantal Johnson-aanhangers. Ten tijde van haar Florence speech was de waardering van het YouGov-panel wederom gestegen naar veertig procent, maar op 13 november zette zich opnieuw een dalende trend in.

 

Wordt het een Brexit post-May? De Tories beseffen dat nu geen goede timing is voor een leiderschapswissel. Maar veertig van hen zijn reeds bereid om hun premier de laan uit te sturen. Johnson en Gove zijn kritisch. May geniet nog steun van haar minister van Financiën Philip Hammond en Amber Rudd van Binnenlandse Zaken – maar andere kabinetsleden lijken ieder een eigen lijn te kiezen.

 

Wordt May opnieuw de ultimate political survivor? Alles lijkt erop te wijzen van niet. De ironie wil dat May een goede voorzitter van de Europese Commissie zou zijn geweest. Ze is bij uitstek een voorbeeld van wat Luuk van Middelaar de oude politiek van Europa noemt: de regelpolitiek. De nieuwe politiek van Europa is flexibel en niet langer gebaseerd op vooraf bedachte regels: regelpolitiek wijkt voor gebeurtenissenpolitiek.[xxxiv] De technocratische May is een relikwie uit de tijd van de regelpolitiek. Haar premierschap is een handvat voor eenieder die wil betogen dat technocraten niet thuishoren in de politiek. Zij, zo blijkt maar weer, kunnen niet omgaan met fortuna.

 

Niek Kok is politicoloog en wetenschappelijk medewerker van de Teldersstichting

 

[i] B. O’Neill, ‘Brexit Britain deserves a better PM than Theresa the Technocrat’, The Spectator, URL: https://blogs.spectator.co.uk/2016/07/brexit-britain-deserves-better-pm-theresa-technocrat/, geraadpleegd: 15 november 2017.

[ii] A. Rawnsley, ‘There’s a very nasty smell coming from the back of Mrs May’s fridge’, The Guardian, 12 November 2017, URL: https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/nov/12/nasty-smell-in-theresa-mays-fridge, geraadpleegd: 14 november 2017.

[iii] C. Mabey & K. Morrell, ‘Leadership in crisis: ‘Events, my dear boy, events’, Leadership, 2011, vol. 7, nr. 2, pp. 105-117.

[iv] N. Machiavelli, De Heerser, Amsterdam, 1976, p. 169.

[v] L. van Middelaar, De Nieuwe Politiek van Europa, Brussel, 2017, p. 28.

[vi] S. Swinford, ‘Boris Johnson’s allies accuse Michael Gove of ‘systematic and calculated plot’ to destroy his leadership hopes’, The Telegraph, URL: http://www.telegraph.co.uk/news/2016/06/30/boris-johnsons-allies-accuse-michael-gove-of-systematic-and-calc/, geraadpleegd: 15 november 2017.

[vii] C. Hope, ‘Theresa May rules out taks rises as she launches her bid to become Prime Minister’, The Telegraph, URL: http://www.telegraph.co.uk/news/2016/06/30/theresa-may-i-can-unite-our-party-and-our-country/, geraadpleegd: 15 november 2017.

[viii] S. Coates & R. Sylvester, ‘Being a mother gives me edge on May – Leadsom’, The Times, 9 juli 2016, URL: https://www.thetimes.co.uk/article/being-a-mother-gives-me-edge-on-may-leadsom-0t7bbm29x, geraadpleegd: 16 november 2017.

[ix] YouGov, ‘Theresa May’, URL: https://yougov.co.uk/opi/browse/Theresa_May, geraadpleegd: 16 november 2017.

[x] A. Brown, The Myth of the Strong Leader: Political Leadership in the Modern Age, Londen, 2014, p. vii.

[xi] Brown, The Myth of the Strong Leader, p. 311.

[xii] ‘When Theresa May speaaks, why don’t we listen?’ NewStatesman, 18 januari 2017, URL: https://www.newstatesman.com/politics/uk/2017/01/when-theresa-may-speaks-why-don-t-we-listen, geraadpleegd: 16 november 2017.

[xiii] P. Bull, ‘Theresa May has a very special technique for avoiding questions’, The Conversation, 24 oktober 2016, URL: http://theconversation.com/theresa-may-has-a-very-special-technique-for-avoiding-questions-67424, geraadpleegd: 16 november 2017.

[xiv] ‘De troost van het grootste verleden’, Elsevier weekblad, 30 september 2017, pp. 48-49.

[xv] ‘The humiliation of Theresa May’, Forbes, 24 september 2017, URL: https://www.forbes.com/sites/francescoppola/2017/09/24/the-humiliation-of-theresa-may/#40ee09072238, geraadpleegd: 14 november 2017.

[xvi] ‘President Trump jokes with May during press conference’, BBC, 27 januari 2017, URL: http://www.bbc.com/news/av/38764979/president-trump-jokes-with-may-during-press-conference, geraadpleegd: 16 november 2017.

[xvii] R.N. Lebow, The Tragic Vision of Politics: Ethics, Interests and Orders, Cambridge, 2003, p. x.

[xviii] A. Asthana & P. Walker, ‘Theresa May calls for general election to secure Brexit Mandate’, The Guardian, 19 april 2017, URL: https://www.theguardian.com/politics/2017/apr/18/theresa-may-calls-for-general-election-in-bid-to-secure-brexit-mandate, geraadpleegd: 16 november 2017.

[xix] ‘How Theresa May lost it’, Politico, 11 juni 2017.

[xx] ‘The Labour Party’s surge. Cor!’ The Economist, 3 juni 2017, pp. 28-29.

[xxi] P. Waugh, ‘Theresa May’s police cuts exposed by Manchester bombing army deployment – Police Federation’, Huffington Post, 24 mei 2017, URL: http://www.huffingtonpost.co.uk/entry/theresa-may-army-deployment-manchester-bombing-police-federation-police-cuts-steve-white_uk_5925d9f0e4b062f96a336e5f, geraadpleegd op 16 november 2017.

[xxii] ‘How Theresa May lost it’, Politico, 11 juni 2017.

[xxiii] ‘China selecteert de beste leiders’, Trouw, 23 november 2017.

[xxiv] T. Gutschker, ‘EU-Kommission befürchtet Scheitern der Verhandlungen’, Frankfurter Allgemeine Zeitung, 30 april 2017, URL: http://www.faz.net/aktuell/brexit/eu-kommission-skeptisch-vor-brexit-verhandlungen-14993673.html, geraadpleegd: 16 november 2017.

[xxv] ‘Bagehot. The second eleven’, The Economist, 10 juni 2017, p. 30.

[xxvi] ‘Bagehot. Angry birds’, The Economist, 23 september 2017, p. 30.

[xxvii] ‘Dit zegt Theresa May in ‘historische’ Brexit-speech’, Elsevier Weekblad, 22 september 2017, URL: http://www.elsevierweekblad.nl/buitenland/achtergrond/2017/09/dit-zegt-theresa-may-in-historische-brexit-speech-543446/, geraadpleegd: 14 november 2017.

[xxviii] ‘The humiliation of Theresa May’, Forbes, 24 september 2017, URL: https://www.forbes.com/sites/francescoppola/2017/09/24/the-humiliation-of-theresa-may/#40ee09072238, geraadpleegd: 14 november 2017.

[xxix] ‘Eenzame Theresa May met bloempotten mikpunt van spot’, AD, 21 oktober 2017, URL: https://www.ad.nl/buitenland/eenzame-theresa-may-met-bloempotten-mikpunt-van-spot~a689e23b/, geraadpleegd: 17 november 2017.

[xxx] Brown, The Myth of the Strong Leader, 2014, p. 98.

[xxxi] Ibidem.

[xxxii] ‘Michael Gove and Boris Johnson send secret Brexit letter to May’, The Guardian, URL: https://www.theguardian.com/politics/2017/nov/12/michael-gove-and-boris-johnson-send-secret-brexit-letter-to-may, geraadpleegd: 16 november 2017.

[xxxiii] A. Rawnsley, ‘There’s a very nasty smell coming from the back of Mrs May’s fridge’, The Guardian, 12 November 2017, URL: https://www.theguardian.com/commentisfree/2017/nov/12/nasty-smell-in-theresa-mays-fridge, geraadpleegd: 14 november 2017

[xxxiv] Van Middelaar, De Nieuwe Politiek van Europa.

 

 

Jouw reactie...